«Να ένα βιβλίο!», με τον Κώστα Κατσουλάρη

Ο Κώστας Κατσουλάρης προτείνει 10 φτενά πλην ζουμερά βιβλιαράκια που χωράνε όλα μαζί στη χούφτα του ενός χεριού. Το μεγαλύτερο είναι 100 σελίδες και το μικρότερο 40, ορισμένα είναι μικρά και στο ύψος, ενώ η ράχη τους, και των 10 μαζί, με δυσκολία φτάνει τα 10 εκατοστά. Κι όμως, το καθένα από αυτά είναι ένα διαμαντάκι στο είδος του.

Η λύση του προσωπικού μυστηρίου («τι ήθελε να μου πει η μητέρα με τα τελευταία λόγια της;») συναντά την υπαρξιακή αγωνία («ποιος είμαι, πού είναι το σπίτι μου;») καθώς το αίσθημα μιας συλλογικής απώλειας αναδεικνύεται μέσα από ανθρωπότυπους που χάνονται μαζί με την εποχή τους. Ο μανάβης των Σεπολίων και οι στρατιωτικοί που χορεύουν ζεϊμπέκικο αντικριστά συναντούν μορφές της αθηναϊκής ζωής. Ένα βιβλίο-επιστέγασμα, όπου όλες οι πλευρές του συγγραφέα συναιρούνται αρμονικά σε έναν καμβά προσωπικό και συνάμα πανανθρώπινο.

Έφυγε πρόσφατα από τη ζωή, στα 92 του χρόνια, ο Θανάσης Βαλτινός. Πεζογράφος με πολλές περγαμηνές, μεταφραστής αρχαίων κειμένων που ανέβηκαν από τον Κουν, σεναριογράφος βραβευμένος στις Κάννες, διέπρεψε σε ό,τι καταπιάστηκε. Παράλληλα, υπήρξε άνθρωπος που δεν δίσταζε να αναλαμβάνει δημόσιους ρόλους: Πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων κατ’ εξακολούθηση, Πρόεδρος του Εθνικού Κέντρου Βιβλίου, Μέλος της Ακαδημίας Αθηνών και Πρόεδρός της για ένα διάστημα, είναι ορισμένα από αυτά. Αναμφίβολα, μια διακριτή, αν όχι μοναδική περίπτωση για τα μεταπολεμικά ελληνικά γράμματα.

«Η κούκλα», είναι ένα ολιγοσέλιδο διήγημα, από τα πρώτα που δημοσίευσε. Μαρτυρά τις επιρροές της, όχι τόσο από τη μεγάλη της αγάπη, τη νεοζηλανδή Κάθριν Μάνσφιλντ, όσο από τον Αμερικανό προπάτορά της Έντκαρ Άλαν Πόε, ενώ στο βάθος διαφαίνεται ο Γκυ ντε Μωπασάν. Το διήγημα είναι ιδανική εισαγωγή στο έργο της Δάφνης ντι Μωριέ, όχι μονάχα επειδή το έγραψε στα είκοσί της, αλλά κι επειδή διαθέτει, συμπυκνωμένες, πολλές από τις αρετές της: Επίγνωση του τι συνιστά μια ωραία ιστορία, βάθος και πολυσημία των εικόνων, αίσθηση του τραγικού και του αλλόκοτου.

Το Deepfake έχει τον αέρα των καιρών, με συναίσθηση των ρηγμάτων που κλονίζουν το αίσθημα της πραγματικότητας γύρω μας, όχι μονάχα σε ό,τι αφορά τις αναπαραστάσεις της μέσα από τα Μέσα ή την Τέχνη, αλλά και μέσα στις καρδιές των ανθρώπων. Στο σύμπαν αυτό, οι επινοήσεις ενός φαρσέρ αντιμετωπίζονται με τη σοβαρότητα που αρμόζει στην υψηλή τέχνη. Οι καλές μέρες είναι πίσω, όπως και κάθε συλλογικός στόχος. Τι είναι αληθινό, και ακόμη, τι έχει σημασία; Κάποιες απαντήσεις, στο βιβλίο...

Ο Κώστας Κατσουλάρης μας μιλάει για ένα μυθιστόρημα το οποίο, αν και γράφτηκε πριν από τη βάρβαρη επίθεση της 7ης Οκτωβρίου 2023, πριν από τα όσα φοβερά ακολούθησαν και συνεχίζονται στην Παλαιστίνη, αποτελεί χρησιμότατο και απολαυστικό ανάγνωσμα για να κατανοήσει κανείς τα ιστορικά θεμέλια του Ισραήλ, και πρωτίστως το ιδεολογικό και θεολογικό υπόστρωμα του μοιραίου Πρωθυπουργού του, του Μπέντζαμιν Νετανιάχου. Για το μυθιστόρημα «Οι Νετανιάχου», ο αμερικανοεβραίος Τζόσουα Κόεν τιμήθηκε με το βραβείο Πούλιτζερ.

Σε αυτό το επεισόδιο ο Κώστας Κατσουλάρης μας μιλάει για ένα θέμα που μας προβληματίζει πολύ τελευταία, συνήθως με τον τίτλο «άνοδος της ακροδεξιάς στη Γερμανία». Μόνο που η προσέγγιση εδώ δεν είναι δημοσιογραφική, το μονοπάτι που παίρνουμε μας οδηγεί στους ανθρώπους, μέσα από τους ανθρώπους, με τον τρόπο που μόνο ένα μυθιστόρημα μπορεί. Τίτλος του «Περί ανθρώπων», και συγγραφέας του η Γερμανίδα Γιούλι Τσε. Εδώ, ακόμη και ο ναζί γείτονας δεν είναι μονάχα αυτό που φαίνεται…

Σ΄αυτό το podcast ο συγγραφέας και κριτικός βιβλίων Κώστας Κατσουλάρης μοιράζεται τις σκέψεις του για τρία καλά σύγχρονα μυθιστορήματα, που σχετίζονται άμεσα με πρόσωπα και γεγονότα αυτού του καλοκαιριού. Οι συγγραφείς τους και το θέμα τους: Βασίλης Γκουρογιάννης και η εισβολή στην Κύπρο, Τζέιμς Βαν και η φτωχή λευκή Αμερική, Τζον Μάξγουελ Κουτσί και τα απαρτχάιντ του κόσμου τούτου. Βιβλία για την παραλία; Όχι, ακριβώς. Βιβλία για το καλοκαίρι; Φυσικά.

Η διαμάχη γύρω από τον σεξισμό σε βιβλία του Μ. Καραγάτση, ή για τα κριτήρια με τα οποία ζυγίζεται διαχρονικά η αξία ενός συγγραφέα, κινητοποίησε πολλούς επειδή ακριβώς δεν αφορούσε την αξία ενός βιβλίου ή ενός συγγραφέα, αλλά τις αξίες, τις ευαισθησίες και τις πεποιθήσεις μας ως πολίτες. Κι έκανε προφανές κάτι που ήδη γνωρίζουμε: ότι έχει ξεκινήσει ένας σκληρός πολιτισμικός πόλεμος, που παίρνει διάφορες μορφές και που συνοψίζεται στο εξής: Ποιος δικαιούται να ομιλεί και ποιος δικαιούται να είναι ορατός; Και ποιος το αποφασίζει;

Ένα μοναδικό στο είδος του βιβλίο από το οποίο, παρότι απευθύνεται προνομιακά στους ανθρώπους της γραφής, ο αναγνώστης θα αντλήσει μεγάλη απόλαυση, και ίσως βρει εδώ, με αφορμή τη γραφή, λίγη από τη σοφία των Μεγάλων. Είναι ένας μοναδικός αστερισμός που παίρνει το σχήμα που του δίνει ο καθένας μας, κι ακόμη κι αν δεν μας βοηθήσει να βρούμε τον δρόμο μας, στη γραφή ή στη ζωή, θα μας δώσει όλο το κουράγιο που χρειάζεται για να μην τον χάσουμε.

Κινδυνεύουν οι σύγχρονες δημοκρατίες; Πώς θα είναι σε 25 χρόνια από τώρα; Γιατί όλο και λιγότεροι άνθρωποι νιώθουν ότι η δημοκρατία δίνει λύσεις στα προβλήματά τους; Τι πρέπει να αλλάξει, στην Ελλάδα και στην Ευρώπη; Τέτοια και άλλα πολλά ερωτήματα γεννά η ανάγνωση του νέου βιβλίου του κοινωνιολόγου Γιώργου Σιακαντάρη, ενώ ταυτόχρονα επιχειρούνται ορισμένες απαντήσεις και λύσεις. «Τελικά, ο βαθμός κατάκτησης της ελευθερίας, της ισότητας και της ευημερίας του ατόμου είναι το κριτήριο για την αξιολόγηση του κάθε πολιτισμού».

«Παιδιά που μεγαλώνουν κλεισμένα στα δωμάτιά τους. Ακούν μουσική με ακουστικά, συνθέτουν beats στον υπολογιστή και γράφουν μπάρες στα τετράδιά τους. Έχουν για οικογένεια τους φίλους τους και ζουν τη ζωή τους online». Και βέβαια, πανταχού παρούσα, η πόλη, που στην περίπτωση της μεγαλωμένης στην Τούμπα Σοφίας Νικολαΐδου δεν είναι άλλη από τη Θεσσαλονίκη, τη Σαλονίκη, τη Σαλούγκα ή Σολούν ή SKG, που τη νιώθουμε να πάλλεται κάτω από τις σόλες των εφήβων και των νέων, που άλλοτε σουλατσάρουν σε αυτήν σαν άρχοντες και άλλοτε τρέχουν στα στενά της σαν τρομαγμένα σκυλιά.

Γιατί αποστρεφόταν ο Στέφαν Τσβάιχ τους σύγχρονους χορούς, τον κινηματογράφο και το ραδιόφωνο; Πού συναντιώνται οι φόβοι για ομογενοποίηση στα χρόνια της παρακμής της αυστροουγγρικής αυτοκρατορίας με τις σημερινές εθνικιστικές τάσεις; Οι ανησυχίες που δημιουργεί η παγκοσμιοποίηση, ή η ευρωπαϊκή ολοκλήρωση, έχουν αληθινές βάσεις και δεν πρέπει να υποτιμούνται από τις ελίτ ή τους κοσμοπολίτες διανοούμενους. Αλλά όπως και στα χρόνια του Τσβάιχ, έτσι και σήμερα, ο εθνικισμός δεν είναι λύση αλλά καταστροφή.

Μιλάμε για το βιβλίο του καθηγητή Νίκου Παναγιωτόπουλου, «Μάθε, παιδί μου, γράμματα» (εκδ. Πεδίο), συνοπτική παρουσίαση της μεγάλης έρευνας «Παιδί και ανάγνωση». Θα βρούμε σχεδιαγράμματα, πίτες, θα δούμε πώς συσχετίζεται η οικονομική κατάσταση των γονιών με το πόσο και πώς διαβάζει ένα παιδί, αν σχετίζεται ή όχι το επάγγελμά τους, πόση σημασία έχει αν ζουν στην Αθήνα ή στην περιφέρεια, σε συνοικία όπου παράγονται προϊόντα πολιτισμικού κεφαλαίου ή όχι. Σημαντικό: θα βρούμε μια σειρά από συμβουλές που θα συνδράμουν «στη δημιουργία του γούστου της ανάγνωσης στα παιδιά».

Σε μια ανθρωπότητα 8 δισεκατομμυρίων με τεράστιες ενεργειακές ανάγκες τις οποίες ο ψηφιακός κόσμος αυξάνει, το να αρνείσαι τη μοναδική λύση που μπορεί να δώσει άφθονη, φτηνή και πρακτικά ακίνδυνη ενέργεια, είναι σκέτος παραλογισμός. Είπα, ακίνδυνη; Μα, φυσικά. Οι θάνατοι από πυρηνικά ατυχήματα, δεκαετίες τώρα, δεν συγκρίνονται ούτε με τους θανάτους από ατυχήματα στο σπίτι μέσα σε έναν μήνα. Είναι, πρακτικά, ελάχιστοι. Τι άλλο να πω; Διαβάστε το βιβλίο, «Ένας κόσμος χωρίς τέλος», και ή θα πειστείτε ή όχι. Σε κάθε περίπτωση, θα το διασκεδάσετε, γιατί είναι ένα γκράφικ νόβελ ευφυέστατο και εμπνευσμένο.

Η Μαντάμ Μποβαρί είναι η ιστορία μιας γυναίκας που τσακίστηκε πάνω στα κοινωνικά και ηθικά όρια που της επέβαλε η εποχή της, τα οποία προσπάθησε να υπερβεί. Ο Γκιστάβ Φλομπέρ δεν γράφει όμως για να δικαιώσει ή να καταγγείλει, αλλά για να καταδείξει. Τον ενδιαφέρουν, εκτός από την ψυχολογία της ηρωίδας του, πολλά άλλα πράγματα, εξού και ο υπότιτλος «Ήθη της επαρχίας». Μια φράση του μας λέει πολλά: «Η καημένη μου η Μποβαρί» γράφει κάπου, «υποφέρει και θρηνεί σε είκοσι χωριά της Γαλλίας συγχρόνως, ετούτη την ώρα».

Το σκάφος που λέγεται «ανθρωπότητα στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης» έχει απογειωθεί προς άγνωστη κατεύθυνση και στο πιλοτήριο είτε δεν βρίσκεται κανείς είτε βρίσκονται τόσοι πολλοί ταυτόχρονα ώστε το σκάφος να κινείται πρακτικά ακυβέρνητο. Απ’ όσα κατάλαβα διαβάζοντας το κατατοπιστικό βιβλίο του Γιώργου Χατζηβασιλείου «Η φιλοσοφία της Τεχνητής Νοημοσύνης» (εκδ. Διόπτρα), η ταχύτητα των αλλαγών ίσως ξεπερνά πλέον την ικανότητά μας να τις κατανοήσουμε, πόσο μάλλον να τις ελέγξουμε. Είναι ένα σημείο καμπής δίχως προηγούμενο στην ανθρώπινη ιστορία.

Αν το κριτήριο ήταν η θεματική τόλμη, η ΜακΚάλλερς θα αναδεικνυόταν η πρωτοπόρος της μεταπολεμικής Αμερικανικής πεζογραφίας. Τι να θυμηθούμε; Το παράταιρο και τόσο συγκινητικό ζευγάρι του κωφάλαλου Σίνγκερ με τον ημίτρελο, Έλληνα, Σπύρο Αντωνόπουλο, στο Η καρδιά κυνηγάει μονάχη; Ή τον αντισυμβατικό έρωτα της Αμέλια με τον νάνο και καμπούρη εξάδερφο Λάιμον, και το δικό του πάθος για τον μοχθηρό Μάρβιν, στην Μπαλάντα του θλιμμένου καφενείου; Εδώ, στο Ανταύγειες σε χρυσά μάτια, το ταμπού είναι πιο ζόρικο: Ο κεντρικός ήρωας είναι στρατιωτικός και γκέι. Στη δεκαετία του 30, στον Νότο...

Η Μπουζάροφσκα είναι μια ιδιαίτερη περίπτωση, αφού ακόμη και η οικογενειακή ιστορία απηχεί τις βαθιές και περίπλοκες σχέσεις μας με το γειτονικό κράτος. Η μητέρα της είναι Ελληνίδα, όπως και μια θεία της, καταξιωμένη συγγραφέας. Η ίδια έχει λουστεί ποικιλοτρόπως το ντελίριο συμπατριωτών μας «Μακεδονομάχων», κάθε φορά που ερχόταν στη χώρα μας – που είναι και χώρα της. Αυτή η διάσταση στην ταυτότητά της αφήνει μικρό αποτύπωμα στη συγκεκριμένη συλλογή, αλλά ίσως εξηγεί εν μέρει γιατί άγγιξε τόσο πολύ το ελληνικό κοινό: Διηγήματα από εντελώς άγνωστη συγγραφέα, και μάλιστα από την «ακατανόμαστη» χώρα του βορρά μας, και να γίνονται μπεστ σέλερ, δεν είναι κάτι αναμενόμενο ή σύνηθες. Πώς εξηγείται;

Διαβάζοντας τη Φάρσα σήμερα δεν μπορούμε να αγνοήσουμε ότι είναι γραμμένη από γυναίκα, με ηρωίδες γυναίκες, στο μυαλό των οποίων θάλλουν πολλές άλλες γυναίκες, που γελοιοποιούν την πατριαρχία, κι ας επιθυμούν άντρες. Είναι ένας φεμινισμός ανατρεπτικός και γελαστικός, καθόλου βλοσυρός και καταγγελτικός: δεν ζητάει, δεν εκλιπαρεί, αλλά κάνει πράξη αυτό που θέλει. Αυτή η επιτελεστική διάσταση, αυτό που κάνει δηλαδή κι όχι αυτό που λέει το μυθιστόρημα, το φέρνει κοντά στις πλέον ριζοσπαστικές φωνές της γυναικείας εμπειρίας σήμερα. Απόσπασμα από το βιβλίο διαβάζει η συγγραφέας.

Το Poor things είναι ένα παιγνιώδες και πολύτροπο μυθιστόρημα του 1992, που συζητήθηκε πολύ στη μεγάλη Βρετανία, λαμβάνοντας και δύο βραβεία. Ο συγγραφέας του, Άλισντερ Γκρέι (1934), πέθανε πριν από τέσσερα χρόνια, χωρίς να προλάβει να δει το έργο του να μεταφέρεται στο σινεμά, με χολιγουντιανές προδιαγραφές, από έναν από τους πιο πρωτότυπους σκηνοθέτες της εποχής μας, τον Γιώργο Λάνθιμο. Σε αυτές τις περιπτώσεις οι συγκρίσεις ανάμεσα στο βιβλίο και στην ταινία δίνουν και παίρνουν, εστιάζοντας κυρίως στις διαφορές, ενώ μεγαλύτερο ενδιαφέρον έχει το ερώτημα: Μπορεί ένα καλό μυθιστόρημα να μεταφερθεί στον κινηματογράφο χωρίς να χάσει την ψυχή του;

Ο Ζοrμπάς, το γκράφικ νόβελ του Soloúp, μια νέα ανάγνωση του αριστουργήματος του Νίκου Καζαντζάκη «Βίος και πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά», είναι ένα πληρέστατο έργο αφηγηματικής και εικαστικής τέχνης το οποίο αγγίζει κορυφές απάτητες μέχρι σήμερα στη χώρα μας. Μας καλεί να το ανακαλύψουμε, είτε είμαστε έφηβοι που κάνουμε τα πρώτα μας βήματα στο έργο του σπουδαίου συγγραφέα είτε έχουμε ήδη εντρυφήσει σε αυτό. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, σε μια έκδοση εξαιρετικής ποιότητας, όπως πλέον και όλο το έργο του Νίκου Καζαντζάκη. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Οι Χαμένες μας καρδιές (εκδ. Μεταίχμιο) είναι μια πολιτική αλληγορία για τις απειλές που αντιμετωπίζουν οι δημοκρατίες μας, καθώς τα μισαλλόδοξα και ξενοφοβικά αισθήματα βρίσκουν ισχυρή πολιτική έκφραση. Είναι όμως κι ένα βιβλίο για τους βαθείς οικογενειακούς δεσμούς, για το πέρασμα από την ηλικία της αθωότητας στην ηλικία της γνώσης και της υπευθυνότητας. Είναι ένα μυθιστόρημα μαχητικό και αφυπνιστικό, που μας τοποθετεί απέναντι στον καθρέφτη μας, και μας κάνει να αναρωτηθούμε για το τι είδους κοινωνία θέλουμε να αφήσουμε πίσω μας. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Το Χρυσό Σημειωματάριο είναι ένα μυθιστόρημα χιλίων σελίδων: φιλόδοξο, πολυδιάστατο, πρωτοποριακό. Διαβάστηκε πρωτίστως ως φεμινιστικό μανιφέστο, ως μεγάλη αφήγηση της γυναικείας εμπειρίας, υποβαθμίζοντας άλλες σημαντικές πλευρές του. Και πράγματι: δύο γυναίκες βρίσκονται στον πυρήνα αυτού του μυθιστορήματος: Το διακύβευμα της χειραφέτησής τους σε έναν κόσμο πατριαρχικό, ως γυναίκες αλλά και ως πολιτικά όντα, είναι κεντρικό. Μα η Λέσινγκ δεν περιορίζεται στο να καταγράφει: Αγγίζει αλήθειες βαθιές και επώδυνες που είναι ενεργές ακόμη και σήμερα, μια και η ελευθερία από καλούπια σκέψης είναι πάντα ζητούμενο, όποιο κι αν το τίμημα. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Η Καμπάνα (εκδ. Διόπτρα), ένα καλά δομημένο μυθιστόρημα του 1958, διαβάζεται σήμερα σαν βιβλίο του καιρού μας. Τα ζητήματα που θίγει, για το πώς μπορεί κανείς να αναζητήσει πνευματικότητα σε έναν κόσμο με ή χωρίς Θεό, σε συνδυασμό με προβληματισμούς για τις ερωτικές σχέσεις, τον γάμο και την ελευθερία, το καθιστούν ένα ανάγνωσμα σύγχρονο και απολαυστικό. Η ηρωίδα, όπως πολλές σύγχρονες γυναίκες, αγωνίζεται να βρει τη θέση της δίπλα σε έναν άντρα που δεν μοιάζει διατεθειμένος να δει τον κόσμο μέσα και από τα δικά της μάτια. Η ανακάλυψη της Μέρντοχ από μια νεότερη γενιά αναγνωστών είναι γεγονός, και πιστεύω ότι θα έχει μέλλον.

Όπως ακριβώς και το αντικείμενό του, ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, ένα πολυγεγονός τεράστιου εύρους που διαφεύγει της δυνατότητας του ανθρώπου να το συλλάβει και να το περιγράψει, έτσι και οι Εφιαλτικές Νύχτες του Σουηδού Πέτερ Ένγκλουντ είναι ένα βιβλίο δυσπερίγραπτο, που ενδεχομένως, ως εγχείρημα, να μην έχει και προηγούμενο. Πρόκειται για μια νέα ματιά στην Ιστορία, που συνδυάζει την αυστηρότητα της ιστορικής επιστήμης με τη δυνατότητα του μυθιστορήματος να ζωντανεύει τον αφηγούμενο κόσμο, να μας κάνει μέρος του, να προκαλεί τη βαθύτερη κατανόηση και ενσυναίσθηση. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ένα ευσύνοπτο μυθιστόρημα, μια βαθύπνοη ερωτική ιστορία, σημασιοδοτεί την επιστροφή ενός από τους σημαντικότερους εν ζωή συγγραφείς. Ο Πολωνός (εκδ. Διόπτρα), του νομπελίστα Τζον Μάξγουελ Κούτσι, είναι ένα μικρό κομψοτέχνημα, βγαλμένο από το σίγουρο χέρι ενός μετρ της γραφής. Είναι μια απρόσμενη ερωτική περιπέτεια, μεγάλο μέρος της οποίας (το σημαντικότερο ίσως) κορυφώνεται σπαρακτικά έξω από τις σελίδες του βιβλίου, έξω κι από την ίδια την ιστορία. Το φαινομενικά απλό, παγωμένο ύφος του συγγραφέα, κρύβει μέσα του τη λάβα μιας λογοτεχνίας υψηλής στόχευσης που δεν εξαντλείται στα τεχνάσματά της. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Ο Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη Σώτη Τριανταφύλλου για μεγάλα ζητήματα της εποχής, με αφορμή την αρθρογραφία της. Είναι η «κουλτούρα της ακύρωσης» και η πολιτική ορθότατα έκφραση δυσανεξίας στην άλλη άποψη ή μήπως η θεμιτή επιβολή μιας προοδευτικής ατζέντας στον δημόσιο χώρο; Γιατί τα αντιρατσιστικά κινήματα εμμένουν στο χρώμα του δέρματος; Είναι και οι άντρες θύματα της πατριαρχίας και πώς μπορεί μια γυναίκα να είναι φεμινίστρια χωρίς να νιώθει θύμα;

Ο Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη Σώτη Τριανταφύλλου για μεγάλα ζητήματα της εποχής, με αφορμή την αρθρογραφία της. Σε αυτό το τρίτο επεισόδιο, η κουβέντα ξεκινάει από την ταυτότητα και την ιστορία του Δυτικού πολιτισμού, ως πολιτισμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, και φτάνει στην δύσκολη συνύπαρξη με το Ισλάμ, μέσα κι έξω από τις χώρες μας. Πλουραλισμός ή πολυπολιτισμικότητα; Ποιο είναι το καλύτερο μοντέλο; Και πώς μπορούμε να αντιδράσουμε στη μουσουλμανική διείσδυση μέσω του χρήματος; Είναι το Κατάργκεϊτ μεμονωμένη περίπτωση ή η κορυφή ενός σκοτεινού παγόβουνου;

Ο Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη Σώτη Τριανταφύλλου για μεγάλα ζητήματα της εποχής, με αφορμή την αρθρογραφία της. Σε αυτό το δεύτερο επεισόδιο, η κουβέντα ξεκινάει από τα προβλήματα του δημόσιου διαλόγου στη χώρα μας, τον αρνητικό ρόλο των ιδιωτικών μέσων ενημέρωσης, τις αγκυλώσεις της ελληνικής πολιτικής και οικονομίας. Συζητιέται επίσης το πρόβλημα του brain drain και του πώς θα μπορούσε να αντιστραφεί ή να εμποδιστεί: το «παράδειγμα της Αλβανίας» και οι «ιατρικοί έρημοι» της Γαλλίας. Τέλος, συζητούνται οι ρίζες της κουλτούρας βίας και καταστροφής του δημόσιου χώρου, στα σχολεία και στα πανεπιστήμια.

Ο Κώστας Κατσουλάρης συνομιλεί με τη Σώτη Τριανταφύλλου για μεγάλα ζητήματα της εποχής, με αφορμή την αρθρογραφία της. Σε αυτό το πρώτο επεισόδιο, η κουβέντα εστιάζει κυρίως στην κλιματική αλλαγή: Τι πραγματικά συμβαίνει με το κλιματική κρίση; Γιατί οι δυτικές δημοκρατίες δεν κάνουμε όσα θα έπρεπε; Διδαχτήκαμε κάτι από την πανδημία για την ανάγκη συλλογικών απαντήσεων στα προβλήματα; Πώς μπορούμε να δούμε και να δράσουμε πέρα από τον στενό ορίζοντα του ανθρώπινου βίου;

Δεκαπέντε καλά μυθιστορήματα απ’ όλο τον κόσμο. Από την Ιβηρική χερσόνησο ως τη Βόρεια Ιρλανδία, κι από τη Νότιο Αφρική μέχρι τη Ρωσία ή την άλλη πλευρά του Ατλαντικού. Η λογοτεχνία μας ταξιδεύει με τον δικό της, μοναδικό τρόπο, μέσα στο μακρύ ελληνικό καλοκαίρι και σε κάθε εποχή.

Πόσες υπερβάσεις πρέπει να κάνει μια νέα γυναίκα για να καταφέρει να έχει μια κανονική ζωή σε ένα παλαβό κοινωνικό πλαίσιο, όπως ήταν το Μπέλφαστ στη Βόρεια Ιρλανδία τη δεκαετία του 70; Μπορεί ένας παράταιρος έρωτας να αποτελέσει το αντίδοτο στον παραλογισμό και στον πόλεμο όλων εναντίων όλων; Οι Υπερβάσεις (εκδ. Ψυχογιός), πρώτο μυθιστόρημα της Ιρλανδής Λουίζ Κένεντι, δικαίως θεωρήθηκε ένα ώριμο και συγκινητικό μυθιστόρημα, με υποδειγματική πρόζα, και διακρίθηκε σε πολλά βραβεία. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Όσες και όσοι έχετε δει την υπέροχη ταινία «Τα πνεύματα του Ινισέριν», που μιλάει για δυο φίλους σε ένα μικρό νησί της Ιρλανδίας οι οποίοι, χωρίς ιδιαίτερο λόγο, αναπτύσσουν έντονη εχθροπάθεια, δεν θα δυσκολευτείτε να μπείτε στον κόσμο της Αποικίας (εκδ. Διόπτρα). Κι εδώ, όπως και στην ταινία, κρυφός πρωταγωνιστής είναι το ίδιο το νησί, τόσο ως υποβλητικό ζωντανό ντεκόρ, όσο και ως επιβίωση ενός αρχαϊκού τρόπου συνύπαρξης. Στο βάθος, μαίνεται ο εμφύλιος πόλεμος, συνεχής, μονότονος, παράλογος. Ένα μυθιστόρημα που διαβάζεται απνευστί και που σαγηνεύει με τη δύναμη της αλληγορίας, σε συνδυασμό με την αμεσότητα του ντοκιμαντέρ. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ούτε η ζωή, ούτε η φύση έχουν σχέση με το δίκαιο. Έχει όμως ο άνθρωπος, βαθιά μέσα του, ριζωμένο στα πιο μύχια στρώματα του ψυχισμού του. Κι αυτό που μοιάζει να θέλει να μας πει η Μάγια Λούντε, μέσα από αυτό το τελευταίο μυθιστόρημα της Τετραλογίας του Περιβάλλοντος, που συνδυάζει τα διακυβεύματα του climate fiction με την απλότητα της βιβλικής παραβολής, είναι ότι το αίσθημα δικαίου που χαρακτηρίζει τον άνθρωπο δεν μπορεί πλέον να αφορά μόνο τον ίδιο. Είναι επιτακτικό να αφορά εξίσου κάθε πλάσμα με τον οποίο μοιραζόμαστε τον πλανήτη, από τα μεγαλύτερα μέχρι τα πιο ταπεινά. Μέσα σε έναν σπόρο, άλλωστε, κρύβεται το μυστικό της ζωής. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Trust, είναι ο τίτλος του στα αγγλικά, μια λέξη που τα πολλαπλά της νοήματα (παρακαταθήκη, εμπιστοσύνη, μονοπώλιο) συμπλέκονται όλα διαδοχικά σε αυτό το περίτεχνα κατασκευασμένο μυθιστόρημα, που ξεκινά από την ψυχρή επιφάνεια του χρήματος, στα χρόνια του Κραχ του '29, για να καταλήξει στον καυτό πυρήνα του ανθρώπινου δράματος. Στοιχεία που εκτιμήθηκαν δεόντως και του χάρισαν, μεταξύ άλλων διακρίσεων, υποψηφιότητα για Booker και το ζηλευτό Πούλιτζερ μυθιστορήματος για το 2022. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ο Κώστας Κατσουλάρης επιχειρεί να περιγράψει το… απερίγραπτο, τελευταίο μυθιστόρημα του Χαρούκι Μουρακάμι. Ένας ζωγράφος, άρτι χωρισμένος, βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι του πατέρα ενός φίλου του.. Σύντομα θα καταλάβει ότι εκεί κρύβονται πολλά μυστήρια. Ένα κουδούνι ηχεί μέσα στη νύχτα, και το ταξίδι αρχίζει. Το βιβλίο, που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Ψυχογιός, είναι μια κουνελότρυπα που, αν τη διαβείς, δεν θα βγεις από αυτήν ο ίδιος άνθρωπος. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Στα περίπου 40 χρόνια που γνωρίζουμε για την ύπαρξή του HIV, περισσότεροι από 77 εκατομμύρια άνθρωποι έχουν μολυνθεί από τον ιό και περισσότερα από 35 εκατομμύρια έχουν πεθάνει από ασθένεια που σχετίζεται με το AIDS. Είναι μια επιδημία που έχουμε την τάση να την ξεχνάμε, παρότι δεν έχει εξαλειφθεί, συνεχίζει να επηρεάζει με πολλούς τρόπους τη ζωή χιλιάδων οροθετικών στη χώρα μας, ενώ οι νέες μολύνσεις κάθε χρόνο είναι εκατοντάδες. Σήμερα όμως, χάρη στις καινοτόμες αντιρετροϊκές θεραπείες, από καταληκτική ασθένεια είναι πια μια χρόνια νόσος, δηλαδή οι πάσχοντες που λαμβάνουν θεραπεία έχουν το ίδιο προσδόκιμο ζωής και την ίδια ποιότητα ζωής με τους μη νοσούντες. Επιπλέον σήμερα έχει τεκμηριωθεί επιστημονικά ότι η αντιρετροϊκή αγωγή μπορεί να καταστήσει το ιικό φορτίο μη ανιχνεύσιμο στον οργανισμό των φορέων του HIV. Όταν το ιικό φορτίο είναι μη ανιχνεύσιμο ο HIV δεν μπορεί να μεταδοθεί από άνθρωπο σε άνθρωπο, ακόμα και στην περίπτωση της ερωτικής επαφής χωρίς προφύλαξη.

Υπάρχουν ορισμένα μυθιστορήματα που καλό είναι να τα διαβάζει κανείς χωρίς να έχει πρώτα προϊδεαστεί υπερβολικά για την εξέλιξη της πλοκής τους, και το «Μεσάνυχτα στην Βιβλιοθήκη» (εκδ. Ψυχογιός) του Ματ Χέιγκ είναι ένα από αυτά. Πέρα από το προφανές βιβλιοφιλικό μήνυμα, ότι με κάθε βιβλίο που διαβάζουμε είναι σαν να ζούμε μια ακόμη ζωή, υπάρχει εδώ βάθος και φιλοσοφική ακρίβεια που αφορά τις τυχαίες ή όχι επιλογές μας στη ζωή, για το τι κάνει τον καθέναν μας μοναδικό, αν είναι προτιμότερο να προσπαθήσουμε να αλλάξουμε ή να αποδεχτούμε τον εαυτό μας όπως είναι, και άλλα πολλά. Στο τέλος, κάθε αναγνώστης θα βρει τις δικές του απαντήσεις, τις οποίες μάλιστα κάτι μας λέει ότι θα φλέγεται να τις μοιραστεί με άλλους αναγνώστες. Κάπως έτσι έγινε τούτο το μυθιστόρημα το αγαπημένο των αναγνωστών της πλατφόρμας Goodreads για το 2020. Αποσπάσματα από το βιβλίο διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Πώς είναι να είσαι το ένατο παιδί ενός διάσημου σκηνοθέτη που είναι δοσμένος ψυχή τε και σώματι στη δουλειά του; Και το μοναδικό μιας διάσημης ηθοποιού που αλλάζει διαρκώς κατοικία, μπέιμπι σίτερ κι εραστές; «Ο πατέρας μου έχει τέσσερα σπίτια, δύο αυτοκίνητα, πέντε συζύγους, μία πισίνα, εννέα παιδιά κι έναν κινηματογράφο», λέει σε κάποιο σημείο η αφηγήτρια. «Ο πατέρας μου είχε εννέα παιδιά με έξι γυναίκες», συμπληρώνει κάπου αλλού. Η αριθμητική του απόμακρου πατέρα, ωστόσο, δεν λέει όλη την αλήθεια. Οι αγωνίες που τροφοδοτούνται από μια ασταθή και συναισθηματικά ανώριμη μητέρα είναι εξίσου έντονες, καμιά φορά τρομακτικές. Ένα ειλικρινές και σπαρακτικό μυθιστόρημα της Λιν Ούλμαν, κόρης του σπουδαίου Ίνγκμαρ Μπέργκμαν και της Λιβ Ούλμαν.

Ο Άρχοντας των Μυγών του νομπελίστα Ουίλιαμ Γκόλντινγκ, που πρωτοκυκλοφόρησε το 1954, είναι ένα βιβλίο που πλέον ανήκει στον παγκόσμιο Λογοτεχνικό Κανόνα. Η μαεστρία με την οποία ο συγγραφέας εντάσσει στην περιπετειώδη δράση σειρά από σοφά επιλεγμένα ανθρωπολογικά, φιλοσοφικά και θρησκευτικά στοιχεία, έχει ως αποτέλεσμα ένα πυκνό και σύνθετο μυθιστόρημα, που όσο το σκαλίζεις, τόσο αναδίνει νέους χυμούς. Με τις φρικαλεότητες δύο παγκόσμιων πολέμων πίσω του, και τον Ολοκληρωτισμό να θεριεύει στη Σοβιετική Ένωση και αλλού, ο Γκόλντινγκ εντοπίζει τη ρίζα του κακού εκεί όπου το κακό αναπαράγεται, κι όπου μέχρι πρότινος ήταν το βασίλειο της αθωότητας: Στην παιδική ηλικία, την ηλικία των θαυμάτων και των τεράτων. Όπως όμως συμβαίνει με τα σπουδαία έργα, το βιβλίο ξεπέρασε τους ορίζοντες και τις βλέψεις του δημιουργού του: στέκει σήμερα απέναντί μας, πολύσημο και υποβλητικό, περιμένοντας τη δική μας, μοναδική ανάγνωση. Αποσπάσματα διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Ο Σεργίι Ζαντάν, από τους σημαντικότερους σύγχρονους Ουκρανούς συγγραφείς, κατάγεται από την πόλη Λουγκάνσκ, πιθανότατα το σκηνικό της δράσης του Ορφανοτροφείου (εκδ. Διόπτρα). Είναι μια ζοφερή αναπαράσταση του υβριδικού πολέμου: για το πώς είναι να βρίσκεται στο κέντρο μιας κατάρρευσης (που είναι ταυτόχρονα οικονομική, κοινωνική και πολιτισμική) και να προσπαθείς να διατηρήσεις σώα τόσο τα φρένα σου όσο και την ανθρωπιά σου. Το χιούμορ, που διαπνέει όλο το βιβλίο, μέσα από τον μπουφόνικο χαρακτήρα του ήρωα-δασκάλου, λειτουργεί ευεργετικά και χρωματίζει το ασπρόμαυρο τοπίο του μυθιστορήματος με μια πανανθρώπινη παλέτα συναισθημάτων. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Μυθιστόρημα για τις πολλαπλές και βαθύτερες εκφάνσεις του ρατσισμού στις μέρες μας, διαβάζεται και σαν αλληγορία για το τι σημαίνει να μιλάς και να μην ακούγεσαι πραγματικά, να μην «μπορείς να αναπνεύσεις» σε έναν κόσμο που έχει γίνει αυτοαναφορικός και περίπλοκος. Ταυτόχρονα, μια σπαρταριστή σάτιρα του εκδοτικού χώρου στις ΗΠΑ, όπου το κυνήγι της επιτυχίας μπορεί να γίνει στρόβιλος απώλειας του εαυτού, αλλά κι ένα βιβλίο-φόρος τιμής στην ιστορία των μαύρων, στον αέναο κύκλο της βίας και της ατίμωσης που τους περιβάλλει ασφυκτικά. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, ενώ αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ιδού ένα σπέσιαλ εκλογικό επεισόδιο: Ο Ίταλο Καλβίνο ξεκίνησε να γράφει αυτή τη νουβέλα το 1953, αλλά δεν κατάφερε να την ολοκληρώσει παρά δέκα χρόνια αργότερα. Αφορμή, οι εκλογές του 1953 στην Ιταλία οι οποίες είχαν ως βασικό διακύβευμα την επαναφορά της απλής αναλογικής, που είχε μόλις καταργηθεί. Ο ήρωας, ο Αμερίγκο, έχει ως αποστολή να μεταβεί στο εκλογικό κέντρο του Κοτολέγκο, στο Άσυλο Ανιάτων της πόλης, όπου σε κάθε εκλογική διαδικασία συμβαίνει κάτι ευτράπελο: Με την πιεστική παρουσία ιερέων της καθολικής εκκλησίας, εξασφαλίζεται ότι οι τρόφιμοι του Ασύλου θα ψηφίσουν «σωστά». Δηλαδή, τους Χριστιανοδημοκράτες. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Ιδού ένα βιβλίο, μια έκδοση, καλύτερα, που έχει ήδη γράψει τη δική της ιστορία. Πρόκειται για ένα πλουσιότατο λεύκωμα, στις σελίδες του οποίου εικονογραφείται ένα κρίσιμο μέρος της ιστορίας της Θεσσαλονίκης, μέσα από την αποτύπωση και ανάδειξη των κτιρίων και της πολεοδομίας μιας συγκεκριμένης περιοχής, της συνοικίας των Εξοχών, που υπήρξε εμβληματική για την πόλη, στις αρχές του προηγούμενου αιώνα. Έργο μνημειώδες, που δικαίως έχει φτάσει αισίως στην τρίτη έκδοσή του, κάθε φορά και πιο εμπλουτισμένο, τεκμήριο μνήμης αλλά και διατήρησης του παρελθόντος, που και μόνο το ξεφύλλισμά του αρκεί να σου φέρει ρίγη συγκίνησης. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Βιβλίο τεράστιο σε έκταση και σημασία, απαιτητικό και χρονοβόρο στην ανάγνωσή του, η «Αυγή των Πάντων» (εκδ. Διόπτρα) μπορεί να σου αλλάξει ριζικά τον τρόπο που βλέπεις τις ανθρώπινες κοινωνίες, από τη νεολιθική εποχή μέχρι και τις μέρες μας. Ο άνθρωπος, ελεύθερος και επινοητικός, δεν υπακούει σε ιστορικές νομοτέλειες, είναι ικανός να παίρνει την τύχη του στα χέρια του και να αλλάζει την κοινωνία στην οποία ζει, να οραματίζεται έναν διαφορετικό κόσμο. Ένα βιβλίο που ανατρέπει τον τρόπο που βλέπουμε την ανθρώπινη ιστορία, τις απαρχές της γεωργίας, της ιδιοκτησίας, των πόλεων, της δημοκρατίας. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Τη βραβευμένη Ιρλανδή τη γνωρίσαμε με το υποβλητικό «Άμνετ», όπου με αφορμή τον πρόωρα χαμένο γιο του Σαίξπηρ φιλοτέχνησε ένα συγκινητικό πορτρέτο της γυναίκας του, Αν Χάθαγουεϊ. Κι εδώ, την ίδια περίπου εποχή, αλλά στην Ιταλία, παρά τη ζοφερή ατμόσφαιρα που υποβάλλει η σταδιακή επίγνωση ότι η ηρωίδα δεν θα έχει καλό τέλος στα χέρια του αδίστακτου Δούκα, έχουμε τον ολοζώντανο χαρακτήρα μιας κοπέλας που επικοινωνεί βαθιά με τα ζώα. Μυθιστόρημα για τη σκληρή μοίρα των γυναικών, που συνομιλεί πολλαπλώς με την εποχή μας. Αποσπάσματα διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Ένα βιβλίο που έπεσε σαν μάνα εξ ουρανού, ακριβώς την εποχή που το χρειαζόμαστε. Μια μελέτη που αναλύει, την ιστορία των Ελληνοτουρκικών σχέσεων, από τη δεκαετία του πενήντα μέχρι και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Ο διεθνολόγος Σπύρος Κατσούλας, στρέφοντας το ενδιαφέρον του στην κορυφή του Τριγώνου Ηνωμένες Πολιτείες, Ελλάδα και Τουρκία, μετατοπίζει την γωνία θέασης των γεγονότων, έξω από τον άξονα «των παθών και των αντίπαλων εθνικισμών», προς τον άξονα της γεωπολιτικής. Αποσπάσματα διαβάζει ο Στέλιος Μάινας.

Με πρόζα που θυμίζει Τόνι Μόρισον, βαπτισμένη στο χάος και στην πολυμορφία του Λάγος, κινούμενο στους ρυθμούς της νιγηριανής χιπ-χοπ και του Φέλα Κούτι, το «Αλήτες!» της Ελογκόσα Οσούντε είναι ένα πολυαφήγημα του προχωρημένου 21ου αιώνα: κουίρ, ακτιβιστικό, εναλλακτικό. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Διόπτρα, με πανέμορφο εξώφυλλο και ευρηματική μετάφραση από τον Γιώργο-Ίκαρο Μπαμπασάκη. Αποσπάσματα διαβάζει η Γωγώ Μπρέμπου.

Στο πρώτο μυθιστόρημα του Όιγκεν Ρούγκε, «Τις μέρες που λιγόστευε το φως», συμπυκνώνεται η ευρωπαϊκή ιστορία του 20ου αιώνα, εστιάζοντας στη γέννηση, την παρακμή και το θάνατο της Λαοκρατικής Δημοκρατίας της Γερμανίας. Το δεύτερο, «Το ξενοδοχείο Μετροπόλ», επικεντρώνεται στη χρονιά των Δικών της Μόσχας, το 1936. Κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Κλειδάριθμος και συναποτελούν το πανόραμα μιας ολόκληρης εποχής που συνεχίζει, όπως διαπιστώνουμε με τον πόλεμο στην Ουκρανία, να καθορίζει τη σύγχρονη ευρωπαϊκή ιστορία.